Zakres faktoringu (cesji)

15.01.2018

Zakaz cesji wierzytelności w umowie a faktoring

Regułą jest, iż wierzyciel (np. sprzedawca) może bez zgody dłużnika (np. nabywcy towaru) przenieść wierzytelność na osobę trzecią (np. faktora) w formie przelewu, co wynika wprost z art. 509 § 1 kodeksu cywilnego. Przepis ten zastrzega jednocześnie iż nie będzie to dopuszczalne w przypadku gdyby taka cesja była sprzeczna z prawem, zapisem umowy albo charakterem zobowiązania. Niniejszy artykuł skupia się na ograniczeniach wynikających z umowy. Pozostałe zakazy i ograniczenia cesji opisałem w innym artykule.

Praktyka wprowadzania do umów handlowych zakazu cesji (przelewu) wierzytelności staje się co raz powszechniejsza. W niektórych branżach niemal każde zamówienie lub umowa handlowa zawiera tego typu klauzulę. Motywacja takich zapisów jest różna – czasami po prostu był „we wzorze”, czasami silniejsza strona chcę ograniczyć słabszą, czasami dłużnik chce pozbawić wierzyciela możliwości finansowania zewnętrznego (np. właśnie faktoringu). Niewątpliwie zakaz cesji spowalnia obrót pieniędzy w gospodarce i zaburza płynność finansową wierzycieli.

Klauzula zakazu cesji (tzw. pactum de non cedendo) jest z reguły zawarta w umowie ramowej w oparciu o którą są wystawiane faktury (np. umowa współpracy, umowa handlowa, umowa o roboty budowlane). Może występować we wzorcu umownym wiążącym strony (np. Regulamin, Ogólne Warunki Sprzedaży). Może znaleźć się także w późniejszej umowie. Może również wystąpić sytuacja iż strony zawarły skonkretyzowaną umowę sprzedaży (bez klauzuli) lecz uzupełniająco do tej sprzedaży znajdzie zastosowanie umowa która taką klauzulę posiada. Także w umowie przedwstępnej można przesądzić kwestię zakazu cesji dla wierzytelności z umowy przyrzeczonej.

Dokonanie cesji wierzytelności pomimo istnienia klauzuli zakazu cesji nie skutkuje automatycznie nieważnością cesji. Skutki takiego działania będą zależeć od tego czy dłużnik wyrazi na cesję następczą zgodę. Jest to tzw. bezskuteczność zawieszona – stan ten utrzymuje się do momentu wyrażenia przez dłużnika zgody na cesję (tak np. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20.04.2012 r., sygn.: III CZP 10/12). Jeżeli zatem dłużnik wyrazi zgodę na cesję, to zawarta umowa jest ważna i skuteczna. Jeśli natomiast dłużnik takiej zgody nie wyrazi, to umowa cesji nie wywołuje żadnych skutków i nadal pozostaje dłużnikiem zbywcy wierzytelności.  Skutkiem takiej umowy będzie odpowiedzialność cedenta (wierzyciela) wobec cesjonariusza (np. faktora) z tytułu niewykonania zobowiązania (art. 417 kodeksu cywilnego). Oczywiście żadna firma faktoringowa nie zaryzykuje świadomie stanu bezskuteczności zawieszonej.

Standardowo optymalne dla faktoringu są umowy handlowe bez zakazu cesji. Gdy taki zakaz istnieje – rekomenduje się zmianę umowy w formie aneksu celem usunięcia zakazu cesji.  Powyższe w cale nie stanowi nadgorliwości lecz wyznacza bezpieczeństwo transakcji. Zważyć bowiem należy, iż umowa handlowa oprócz zakazu cesji często zawiera wprost wskazany numer rachunku bankowego wierzyciela do płatności albo inne dodatkowe zastrzeżenia dotyczące zasad fakturowania. W tej sytuacji w interesie faktora jest aby już na tym etapie zmienić te zapisy aby nie było wątpliwości iż cesja jest dopuszczalna.

Istnieje możliwość zastąpienia aneksu do umowy handlowej zgodą dłużnika (najlepiej w formie pisemnej). Osobiście zawsze rekomenduję dla maksymalnego bezpieczeństwa dokonywanie aneksów do umowy handlowej. Jedynie w sytuacji gdyby wiązało się to ze znaczną uciążliwością proceduralną uznaję za dopuszczalne zastąpienie aneksu pisemną zgodą dłużnika udzieloną zgodnie z jego zasadami reprezentacji wynikającymi z KRS albo CEiDG. Zgoda na uchylenie zakazu cesji czyni wierzytelność na powrót zbywalną.

W tym miejscu warto spojrzeć na problem także od drugiej strony. A mianowicie – czy zakaz cesji zawsze gwarantuje dłużnikowi że do cesji nie dojdzie? Otóż nie. Zgodnie bowiem z art. 514 kodeksu cywilnego jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, zastrzeżenie umowne, iż przelew nie może nastąpić bez zgody dłużnika, jest skuteczne względem nabywcy tylko wtedy, gdy pismo zawiera wzmiankę o tym zastrzeżeniu, chyba że nabywca w chwili przelewu o zastrzeżeniu wiedział. Klasyczny przykład jaki tutaj się nasuwa to istnienie umowy ramowej (np. nieznanej wierzycielowi) i wystawienie faktury VAT bez wzmianki o zakazie cesji (co wszakże jest standardem rynkowym). W tej sytuacji dłużnik powinien zadbać o to, aby zastrzeżenie o zakazie cesji znajdowało się nie tylko w umowie, ale też w wystawianych na jej podstawie dokumentach, w tym fakturach. Jednakże to wierzyciel wystawia faktury, więc sytuacja staje się nieco paradoksalna. Jeżeli cesja nastąpi, wówczas to dłużnik będzie musiał przed sądem wykazać, że cesjonariusz był w złej wierze bowiem bo w chwili zawierania umowy cesji wierzytelności wiedział o istnieniu zakazu cesji. A co jeśli było kilka dokumentów stwierdzających istnienie wierzytelności i tylko część z nich zawierała wzmiankę o zakazie cesji? W takiej sytuacji według orzeczenia Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 5.04.2006 r., sygn.: I CSK 189/05) ocena skuteczności zakazu cesji wymaga ustalenia, w oparciu o jaki dokument wierzyciel wykazał wobec nabywcy wierzytelności jej istnienie. Jeżeli dokument ten nie zawierał wzmianki o zakazie dokonywania cesji, to zastrzeżenie o zakazie zbycia wierzytelności bez zgody dłużnika będzie bezskuteczne wobec nabywcy wierzytelności, chyba że nabywca wierzytelności w chwili przelewu wiedział o tym zastrzeżeniu. Jaki z tego wniosek dla dłużników? Jeżeli chcą z pełną skutecznością zakazać cesji – powinni zawierać klauzulę zakazu cesji nie tylko w umowie, ale na wszystkich fakturach i dokumentach rozliczeniowych.

Praktyczne aspekty ostatniego akapitu dla rynku faktoringu nie są kluczowe. Regułą jest bowiem że firmy faktoringowe badają wzorce umowne przed przyjęciem zgłoszenia kontrahenta do faktoringu i przyznaniem mu limitu finansowania. Klauzula zakazu cesji jest zatem przedmiotem szczegółowego badania przed uruchomieniem faktoringu. Wynika to z wysoce wyspecjalizowanego charakteru faktoringu – tutaj nie ma miejsca na istnienie ryzyk związanych z brakiem skuteczności cesji.